Sverrir Páll Erlendsson

Undarleg þykir mér sú nýjung að fólk talar um að vera með dólg við einhvern í merkingunni að vera með ruddaskap eða illindi gagnvart einhverjum.

Samkvæmt málvenju minni er dólgur ruddi, jafnvel illmenni. Þegar menn eða konur haga sér ruddalega var talað um að það væri með dólgshátt. Dólgurinn er sem sagt ruddinn en dólgshátturinn ruddaskapur. Nú virðist þetta sem sagt vera að breytast.

Á jóladagsmorgni blasir við á visir.is sem fyrsta frétt þetta:

Auðvitað verður að gera þá kröfu til blaðamanna að þeir kunni skil á sjálfsögðum hlutum, en þessi Jón Hákon Halldórsson lætur ekki í það skína að hann hafi hugmynd um að hér er átt við þá kirkju sem á íslensku er ævinlega kölluð Pétruskirkjan í Róm, og ekkert annað. Hann hefði ekki þurft annað en að googla.

Hvers vegna eru menn hættir að tala um ráð og segja frekar ráðleggingar? Það er meira að segja talað um að gefa eða veita ráðleggingar (áður dugði að leggja á ráðin - eða einfaldlega gefa ráð).

Hvers vegna eru menn hættir að tala um lán og segja frekar lánveitingar? Jafnvel hef ég heyrt talað um að menn hafi veitt sjálfum sér og öðrum lánveitingar eða framkvæmt lánveitngar (ég hefði kallað það að veita lán).

Er þetta hluti af því að menn halda að langt mál sé betra en stutt. Að framkvæma uppskurð á einhverjum sé nákvæmara og betra en að skera einhvern upp?

Það er rangt. Skýrt, greinargott, knappt og hnitmiðað er langlokunni betra.

Þegar ég leit á baksíðu Sunnudagsmoggans, sem ég hafði reyndar ekki skoðað fyrr en nú í kvöld, blasti við mér fyrirsögn sem er fullkomlega út í hött að mínum dómi: Nafnið grafið á skjöld. Hvað í ósköpunum er merkilegt við að nafn sé grafið á skjöld? Þetta er til dæmis gert ef maður fær skrifstofu eða skrifborð í vinnunni sinni, pósthólf heima eða í vinnunni, merki til að hengja í barminn ef maður er að vinna þjónustustörf og svo framvegis. Þetta er hversdagslegt og nauðaómerkilegt. Steindauð fyrirsögn og handónýt.

Efni fréttarinnar er hins vegar merkilegt og reyndar kemur það fram strax í undirfyrirsögninni. Verið er að segja frá ungum manni sem var valinn besti nemandi í sínum greinum við merkan háskóla í útlöndum og honum til heiðurs verður nafn hans skráð á skjöld með nöfnum afreksstúdenta skólans.

Nú hefði mátt gera ýmislegt til að lokka lesandann. Bestur í Berkely, Besti stúdentinn í Berkley, Besti námsmaðurinn, Verðlaunastúdent eða eitthvað slíkt, einfalt og jafnvel dálítið ýkjukennt, en nánari skýring væri svo í undirfyrirsögninni eða inngangstexta. Slíkt vekti athygli, en ekki að eitthvert nafn sé grafið á einhvern skjöld!!!

Fyrirsagnir eru afar mikilvætur hluti ritaðs texta, einkum í fréttum blaða. Það skiptir miklu máli að fyrirsögn sé hnitmiðuð og feli í sér kjarna fréttar og veki áhuga lesandans, fyrirsögnin er þannig mikilvægasta beitan sem nota skal til að lokka lesandann til að staldra við og lesa greinina.

Því miður er ekki öllum lagið að semja góðar fyrisagnir. mér finnstvera afskaplega gott dæmi um það á forsíðu Morgunblaðsins í dag, þar sem aðalfyrirsögni er Fjórfalt meiri umferð og margfalt meiri slysatíðni.

Í fyrsta lagi er fyrirsögnin alltof löng. Í örðu lagi hljómar hún í eyrum mér nánast sem bull. Í þriðja lagi finnst mér hún vera á afskaplega slöku máli og alltof flóknu. Hjá mér kviknaði engin löngun til að lesa fréttina.

Orðinu meiri, sem þarna er tvítekið, er til dæmis algerlega ofaukið. Fjórföld umferð - margföld slysatíðni hefði til dæmis verið miklu betri texti. Enn betur hefði mátt gera, en látum hér við sitja.

Ég tek ekki afstöðu til stöðu Gunnars Birgissonar í Kópavogi. Hins vegar vil ég benda á að fjölmiðlamenn virðast vera búnir að snarsnúa merkingu orðasambandsins að axla ábyrgð. Í raun og veru þýðir það einfaldlega að taka á sig ábyrgð, meðganga að maður beri ábyrgð á einhverju sem fyrir hefur komið. Eins og fréttamenn nota það merkir það hins vegar nánast að segja upp starfi sínu, hypja sig vegna einhvers sem gerst hefur.

Það er ekki skynsamlegt að nota orðatiltæki sem fólk ýmist kann ekki eða skilur ekki nægilega vel. Það er hins vegar talsvert algengt.

Ég geri ekkert ráð fyrir því að Christiano Ronaldo sé sérstaklega góður í ensku. Hins vegar finnst mér ástæðulaust af íslenskum blaðamönnum að gera hann að ómálga aula eins og gert er með því að þykjast hafa þetta eftir honum:

,,Að fara til Real Madrid fyllir stoltið. Ég er hreykinn þegar tvö af bestu félögum heims vilja að þú spilar fyrir þau," sagði Cristiano Ronaldo í fyrsta viðtalinu sem tekið var við hann eftir að fregnir bárust af því að Manchester United hefði samþykkt 80 milljón punda tilboð frá Real Madrid.

Nú er það svo að það ætti að vera sjálfsögð skylda sérhvers íslensks blaðamanns að vera góður í íslensku. Ég get ekki ímyndað mér að blaðamaðurinn hafi haft sérstaka ástæðu til að reyna að vera fyndinn, eins og telja mætti þegar þessi bölvuð della er lesin. Þetta er lélegt. Og þetta var á mbl.is um miðnætti.

Nú er enginn lengur grunaður. Það er ekki sagt frá því að Nói Nóason sé grunaður um fjársvik eða innbrot eða að vera barnaníðingur. Nei, það er alltof einfalt. Núna er flottast að segja að Nói Nóason hafi fengið stöðu grunaðs manns.

Ég hef verið að velta því fyrir mér hvernig í ósköpunum svona orðhengilsháttur kemst inn í málið. Ef til vill er þessi þvæla til komin vegna þess að einhverjir lögspekingar hafa orðið fyrir áhrifum af einhverri útlensku. Kannski er þetta einfaldlega klúður eftir einhverja snillinga sem sitja ár eftir ár og þýða doðranta Evrópusambandsins. Ég get ekki skilið að nokkrum heilvita manni hafi dottið í hug að þegar grunur fellur á einhvern fái hann þá stöðu að vera grunaður. Nei. Mér finnst rétt að við höldum áfram að gruna þann sem grunaður er. Þá getum við áfram litið á það sem jákvæða frátt ef einhver fær stöðu skólameistara eða landlæknis.